Lừa đảo trực tuyến ngày càng tinh vi đang trở thành một trong những thách thức lớn đối với quá trình số hóa ASEAN, buộc chính phủ, nhà mạng, ngân hàng và các nền tảng công nghệ phải phối hợp thay vì xử lý rủi ro riêng lẻ.
Tại Digital Trust Summit diễn ra trong khuôn khổ M360 ASEAN 2026 ở Kuala Lumpur, Malaysia, ngày 9/9, Hiệp hội Di động Toàn cầu (GSMA) công bố hai báo cáo mới về lừa đảo trực tuyến và niềm tin số. Các nghiên cứu cho thấy khi người dân ngày càng phụ thuộc vào dịch vụ số, khả năng bảo vệ họ trước gian lận sẽ trở thành một phần quan trọng của năng lực cạnh tranh số quốc gia.
Điểm đáng chú ý là vấn đề không còn dừng ở thiệt hại tài chính. Khi người dùng mất niềm tin vào cuộc gọi, tin nhắn, nền tảng hoặc dịch vụ trực tuyến, họ có xu hướng hạn chế tương tác số, thay đổi nhà cung cấp và thận trọng hơn với việc chia sẻ dữ liệu. Điều này có thể tạo ra lực cản đối với những mục tiêu lớn hơn của ASEAN như phát triển kinh tế số, AI và chính phủ số.
45% vụ lừa đảo được báo cáo vẫn chưa được giải quyết
Theo GSMA ASEAN Consumer Scam Report 2026, khoảng 45% các vụ lừa đảo được báo cáo tại Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore, Thái Lan và Việt Nam vẫn chưa được giải quyết. Trong khi đó, người tiêu dùng ngày càng chủ động hơn trong việc nhận diện và phòng tránh các thủ đoạn gian lận.
Khoảng 8% người tham gia khảo sát cho biết đã trở thành nạn nhân của lừa đảo trong 12 tháng qua. 68% trong số này chịu thiệt hại tài chính, nhưng 82% không thu hồi được bất kỳ khoản tiền nào, còn tỷ lệ lấy lại toàn bộ số tiền chỉ ở mức 10%.
Hậu quả vì thế không chỉ nằm ở số tiền bị mất. Những người từng là nạn nhân có khả năng thay đổi tài khoản hoặc chuyển sang nhà cung cấp dịch vụ khác cao hơn gấp đôi so với nhóm chưa từng bị lừa đảo, cho thấy trải nghiệm tiêu cực có thể trực tiếp tác động đến hành vi và mức độ trung thành của người dùng.
Mức độ lo ngại cũng rất cao: 96% người được khảo sát sợ trở thành nạn nhân của lừa đảo hoặc tấn công mạng. Gần 9/10 người nhận biết ít nhất một hình thức AI đang được sử dụng trong các vụ lừa đảo.
Ứng dụng nhắn tin là kênh xuất hiện nhiều vụ lừa đảo nhất, chiếm 41% tổng số trường hợp. Đầu tư, tiền mã hóa, mua sắm trực tuyến và tuyển dụng việc làm là những lĩnh vực thường bị lợi dụng, trong đó thủ đoạn ngày càng tập trung vào việc thao túng tâm lý để nạn nhân tự chuyển tiền.
AI đang thay đổi bài toán niềm tin số
Báo cáo Digital Nations 2026: Building Trusted Digital Ecosystems in ASEAN cho rằng niềm tin cần được xem như một thành phần của hạ tầng số, thay vì chỉ là vấn đề an toàn thông tin.
AI đang khiến ranh giới giữa tương tác thật và giả trở nên khó nhận biết hơn. Deepfake khuôn mặt, sao chép giọng nói và các kỹ thuật giả danh có thể giúp kẻ gian tạo ra những cuộc gọi, tin nhắn hoặc nội dung đủ thuyết phục để đánh lừa người dùng.
Điều này đặt ra một bài toán mới cho ASEAN: bảo vệ người dùng không thể chỉ dựa vào khả năng tự nhận biết của từng cá nhân. Hệ sinh thái cần có các lớp xác minh và phát hiện gian lận đủ mạnh để nhận diện rủi ro trước khi người dùng thực hiện giao dịch.
GSMA xác định bốn nền tảng quan trọng của niềm tin số gồm danh tính số, thông tin liên lạc đáng tin cậy, hạ tầng có khả năng chống chịu và chia sẻ thông tin. Khi được kết nối, các lớp này có thể giúp xác minh danh tính, kiểm tra nguồn gốc tương tác, duy trì hoạt động dịch vụ khi xảy ra sự cố và chia sẻ dữ liệu cần thiết để ngăn chặn gian lận.
Ông Julian Gorman, Giám đốc Khu vực châu Á – Thái Bình Dương của GSMA, cho rằng quyền tiếp cận dịch vụ số không còn là điều kiện duy nhất để thúc đẩy kinh tế số. Người dùng phải có đủ niềm tin rằng các dịch vụ họ sử dụng an toàn, đáng tin cậy và được vận hành có trách nhiệm.
Theo GSMA, chính phủ, nhà mạng di động, nền tảng số, tổ chức tài chính và các doanh nghiệp trong hệ sinh thái cần phối hợp chặt chẽ hơn để xác minh danh tính, xác thực thông tin liên lạc và ngăn chặn gian lận trước khi thiệt hại xảy ra.
Việt Nam đứng trước bài toán không thể xử lý riêng lẻ
Đối với Việt Nam, câu chuyện niềm tin số đang trở nên đặc biệt quan trọng khi ngân hàng số, thanh toán điện tử, thương mại điện tử và các dịch vụ trực tuyến ngày càng phổ biến. Người dùng có thể tiếp cận nhiều dịch vụ hơn bao giờ hết, nhưng đồng thời cũng phải đối mặt với những phương thức lừa đảo ngày càng khó nhận diện.
Sự xuất hiện của AI tạo sinh khiến vấn đề phức tạp hơn khi giọng nói, hình ảnh và nội dung giả có thể được tạo ra nhanh chóng với chi phí thấp. Trong môi trường đó, việc yêu cầu người dùng “cẩn thận hơn” chỉ giải quyết được một phần vấn đề, trong khi trách nhiệm bảo vệ người dùng cần được chia sẻ giữa các doanh nghiệp và cơ quan quản lý.
Vai trò của nhà mạng vì thế cũng đang thay đổi. Từ vị trí cung cấp kết nối, các doanh nghiệp viễn thông có thể tham gia sâu hơn vào xác minh danh tính, xác thực thông tin, phát hiện gian lận, bảo vệ hạ tầng và chia sẻ dữ liệu cảnh báo.
Điểm quan trọng mà GSMA đặt ra là những nỗ lực này cần được kết nối ở quy mô khu vực. ASEAN có đặc điểm là dòng dữ liệu, giao dịch và dịch vụ số ngày càng vượt qua biên giới quốc gia, trong khi các chiến dịch lừa đảo cũng không bị giới hạn bởi một thị trường cụ thể.
Nếu các quốc gia có thể chia sẻ thông tin, kinh nghiệm và cơ chế ứng phó, những sáng kiến chống gian lận ở cấp quốc gia sẽ có thêm khả năng phát huy hiệu quả. Xa hơn, một hệ sinh thái số đáng tin cậy có thể trở thành nền móng để ASEAN thúc đẩy AI, kinh tế số và các dịch vụ xuyên biên giới mà không đánh đổi bằng sự an toàn của người dùng.
Digital Trust Summit diễn ra ngày 9-10/9/2026 tại Kuala Lumpur, quy tụ đại diện chính phủ, doanh nghiệp và các tổ chức quốc tế nhằm thảo luận về xây dựng môi trường số an toàn, có khả năng chống chịu và bao trùm hơn cho ASEAN. Sự kiện có sự tham gia của các nhà mạng, Google, Meta, Liên minh Viễn thông Quốc tế (ITU), Mastercard và đại diện chính phủ các nước trong khu vực.