Báo cáo mới của Quỹ ASEAN với sự hỗ trợ từ Google.org cho thấy AI và chuyển đổi số tại Đông Nam Á đang phát triển rất nhanh, nhưng mức độ sẵn sàng về kỹ năng, quản trị và đạo đức vẫn chưa theo kịp, đặc biệt trong giáo dục và cộng đồng.
Theo đó, Quỹ ASEAN, với sự đồng hành của Google.org, vừa giới thiệu Báo cáo Triển vọng số ASEAN (ASEAN Digital Outlook) và công bố những kết quả ban đầu về mức độ sẵn sàng trí tuệ nhân tạo (AI) của khu vực. Thông tin được công bố tại Hội nghị Chính sách Khu vực lần thứ ba thuộc khuôn khổ chương trình AI Ready ASEAN, diễn ra tại Manila (Philippines).
Báo cáo ASEAN Digital Outlook được xây dựng song hành cùng Hội nghị Quan chức Cấp cao Số ASEAN (ADGSOM), phản ánh sát các ưu tiên chung của khu vực trong quản trị số. Nội dung báo cáo mang đến bức tranh tổng thể về mức độ trưởng thành trong chuyển đổi số, phát triển hạ tầng và năng lực thể chế của các quốc gia ASEAN, đồng thời bổ trợ cho nghiên cứu AI Ready ASEAN – một sáng kiến tiếp nối các kết quả đã đạt được trong việc nâng cao năng lực AI tại khu vực.
Tính đến nay, chương trình AI Ready ASEAN đã tiếp cận hơn 5 triệu người dân thông qua các hoạt động nâng cao nhận thức về AI, hỗ trợ trên 100.000 học viên hoàn thành các khóa đào tạo chuyên sâu và xây dựng mạng lưới hơn 3.000 giảng viên nòng cốt trên toàn ASEAN.
Những sáng kiến này được triển khai trong bối cảnh Đông Nam Á đang trải qua quá trình chuyển đổi số với tốc độ rất nhanh. Công nghệ số và AI ngày càng tác động sâu rộng đến nền kinh tế, giáo dục và dịch vụ công. Với quy mô dân số hơn 660 triệu người, trong đó gần 1/3 dưới 20 tuổi, việc ứng dụng AI một cách có trách nhiệm được xem là yếu tố then chốt để định hình kỹ năng tương lai, mở rộng cơ hội việc làm và thúc đẩy hòa nhập xã hội trong khu vực.
Theo dự báo, quy mô nền kinh tế số ASEAN có thể tăng từ 300 tỷ USD hiện nay lên khoảng 1.000 tỷ USD vào năm 2030. Song song với tiềm năng tăng trưởng lớn là những rủi ro ngày càng phức tạp. Khi AI được triển khai mạnh mẽ trên nhiều lĩnh vực, yêu cầu về quản trị, tính bao trùm và trách nhiệm trong sử dụng công nghệ đã trở thành ưu tiên cấp bách đối với các chính phủ, tổ chức và cộng đồng. Hai nghiên cứu mới được công bố nhằm đáp ứng nhu cầu này, bằng cách chuyển trọng tâm từ “mức độ ứng dụng” sang đánh giá “mức độ sẵn sàng” và tác động dài hạn của AI.
Theo Tiến sĩ Piti Srisangnam, Giám đốc điều hành Quỹ ASEAN, tốc độ phát triển và triển khai AI tại khu vực đang vượt nhanh khả năng điều chỉnh của các khung quản lý hiện hành. Ông nhấn mạnh rằng những nghiên cứu như ASEAN Digital Outlook và AI Ready ASEAN giúp chuyển câu hỏi từ “AI có đang được sử dụng hay không” sang “các thể chế, nhà giáo dục và cộng đồng đã thực sự sẵn sàng cho AI hay chưa”, qua đó hỗ trợ xây dựng chính sách nhằm củng cố niềm tin, nâng cao kỹ năng và đảm bảo AI phục vụ lợi ích con người.
Báo cáo ASEAN Digital Outlook cung cấp đánh giá toàn diện ở cấp khu vực về hạ tầng số và AI, năng lực quản trị cũng như mức độ sẵn sàng an ninh mạng của các quốc gia thành viên. Dù một số nước đã đạt được tiến bộ đáng kể về hạ tầng, báo cáo cho thấy kỹ năng số và năng lực thể chế trong ASEAN vẫn phát triển chưa đồng đều. Khoảng cách về kỹ năng, niềm tin xã hội, an ninh mạng và sử dụng công nghệ có trách nhiệm cho thấy hạn chế của các cách tiếp cận đơn lẻ ở cấp quốc gia.
Song song đó, nghiên cứu AI Ready ASEAN tập trung đánh giá mức độ sẵn sàng AI tại 10 quốc gia ASEAN, với trọng tâm là lĩnh vực giáo dục. Học sinh, giáo viên và phụ huynh được xem là những nhóm chủ thể đóng vai trò quan trọng trong việc định hình cách AI được hiểu, sử dụng và quản trị. Kết quả nghiên cứu chỉ ra sự chênh lệch rõ rệt giữa mức độ sử dụng AI cao và mức độ sẵn sàng thực tế, đặc biệt liên quan đến hiểu biết nền tảng, đạo đức AI và sự hỗ trợ từ thể chế.
Tại Việt Nam, việc sử dụng AI tạo sinh đang gia tăng nhanh chóng. Khoảng 89% học sinh và hơn 81% giáo viên cho biết đã từng sử dụng các công cụ genAI. Tuy nhiên, dù gần hai phần ba giáo viên đã tham gia các khóa học liên quan đến AI, tỷ lệ học sinh được đào tạo bài bản vẫn chỉ ở mức khoảng 25%. Điều này cho thấy việc ứng dụng công nghệ đang diễn ra nhanh hơn so với quá trình trang bị kiến thức nền tảng và hiểu biết toàn diện về AI.
Tổng hợp từ hai nghiên cứu cho thấy, trên toàn khu vực ASEAN, tốc độ triển khai AI và công nghệ số đang vượt trước mức độ sẵn sàng về thể chế, nhận thức đạo đức và năng lực cộng đồng. Học sinh là nhóm tiếp cận AI sớm và sử dụng nhiều nhất, trong khi giáo viên và phụ huynh vẫn gặp hạn chế về sự tự tin, định hướng và cơ hội đào tạo. Đồng thời, các rủi ro như lừa đảo trực tuyến, deepfake, thông tin sai lệch và rò rỉ dữ liệu đang gia tăng, làm suy giảm niềm tin của người dân và đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc củng cố khung quản trị số.
Theo bà Marija Ralic, Trưởng bộ phận Google.org khu vực Châu Á – Thái Bình Dương, việc tiếp cận công cụ AI chỉ là bước khởi đầu. Mức độ sẵn sàng thực sự đòi hỏi người dùng phải hiểu cách AI hoạt động, nhận thức rõ giới hạn của công nghệ và sử dụng AI một cách có đạo đức. Những phát hiện từ nghiên cứu cho thấy tầm quan trọng của việc đầu tư vào nâng cao hiểu biết AI, đặc biệt cho đội ngũ giáo dục và cộng đồng công dân trong khu vực.
Thông qua việc công bố báo cáo ASEAN Digital Outlook và nghiên cứu AI Ready ASEAN, Quỹ ASEAN tiếp tục đóng góp dữ liệu và phân tích chuyên sâu nhằm hỗ trợ đối thoại chính sách về chuyển đổi số và AI. Hai báo cáo được kỳ vọng sẽ trở thành nguồn tham chiếu quan trọng cho các nhà hoạch định chính sách, nhà giáo dục và đối tác phát triển trong việc xây dựng giải pháp nâng cao năng lực số, củng cố thể chế và thúc đẩy tăng trưởng bao trùm trong toàn khu vực.