Dù hàng loạt tập đoàn công nghệ viện dẫn AI để cắt giảm nhân sự, nhiều nghiên cứu cho thấy hiệu quả thực tế của AI vẫn chưa đủ để chứng minh cho các đợt sa thải quy mô lớn.
Năm 2026 đang chứng kiến tốc độ cắt giảm nhân sự mạnh nhất trong nhiều năm trở lại đây. Theo các số liệu được tổng hợp đến ngày 14/6, đã có 247 đợt sa thải trong các lĩnh vực công nghệ, tài chính và y tế, khiến gần 184.000 lao động mất việc. Trung bình, hơn 1.100 người phải rời vị trí mỗi ngày làm việc, gần gấp đôi mức của năm 2025.
Điểm đáng chú ý là lần này, trí tuệ nhân tạo (AI) được nhiều doanh nghiệp công khai nhắc đến như nguyên nhân chính dẫn đến các quyết định tinh giản nhân sự. Tuy nhiên, ngày càng có nhiều chuyên gia đặt câu hỏi liệu AI thực sự là động lực của các đợt cắt giảm hay chỉ đang trở thành lời giải thích thuận tiện nhất.
Doanh nghiệp vẫn tăng trưởng nhưng vẫn cắt giảm nhân sự
Khác với các giai đoạn suy thoái trước đây, nhiều tập đoàn hiện nay không còn sử dụng những cụm từ quen thuộc như “tái cơ cấu” hay “tối ưu hiệu quả”. Thay vào đó, AI được đưa lên vị trí trung tâm trong các thông báo sa thải.
Meta là một ví dụ tiêu biểu. Công ty đã cắt giảm khoảng 8.000 vị trí trong tháng 5 trong khi đồng thời tăng tốc đầu tư cho AI và chuẩn bị chi hơn 100 tỷ USD cho hạ tầng trung tâm dữ liệu cùng phần cứng trong năm 2026. Điều đáng nói là động thái này diễn ra trong bối cảnh doanh thu quý đầu năm của Meta vẫn tăng trưởng mạnh.
Xu hướng tương tự cũng xuất hiện tại nhiều tên tuổi lớn khác. Oracle thực hiện một trong những đợt cắt giảm lớn nhất năm với khoảng 30.000 nhân sự, tương đương gần 20% lực lượng lao động toàn cầu, ngay sau khi công bố kết quả kinh doanh tích cực và kế hoạch mở rộng trung tâm dữ liệu AI. Amazon tiếp tục thu hẹp hàng chục nghìn vị trí văn phòng kể từ cuối năm 2025. Cisco, Block hay nhiều tập đoàn khác cũng viện dẫn AI như một phần lý do cho các quyết định tái phân bổ nguồn lực.
Trong khi đó, Meta, Amazon, Microsoft và Alphabet được cho là sẽ chi khoảng 700 tỷ USD cho các dự án AI trong năm nay, gần gấp đôi năm trước. Điều này làm dấy lên quan điểm rằng nhiều doanh nghiệp đang cắt giảm chi phí nhân sự để tài trợ cho cuộc đua đầu tư hạ tầng AI.
AI có thực sự mang lại hiệu quả như kỳ vọng?
Dù AI được xem là công cụ nâng cao năng suất, nhiều nghiên cứu gần đây cho thấy kết quả thực tế chưa hoàn toàn tương xứng với kỳ vọng.
Một khảo sát do Gartner công bố vào tháng 5/2026 trên 350 lãnh đạo doanh nghiệp có doanh thu từ 1 tỷ USD trở lên cho thấy 80% đơn vị đã giảm nhân sự sau khi triển khai AI hoặc các hệ thống tự động hóa. Tuy nhiên, mức lợi nhuận và hiệu quả tài chính của nhóm cắt giảm mạnh không khác biệt đáng kể so với nhóm cắt giảm ít hơn. Thậm chí, ở một số trường hợp, các doanh nghiệp giữ lại nhiều nhân sự hơn lại đạt kết quả tốt hơn.
Theo Gartner, việc chỉ tập trung vào giảm đầu người để tìm kiếm giá trị từ AI có thể mang lại hiệu quả rất hạn chế.
Kết luận này cũng tương đồng với nhiều nghiên cứu độc lập khác. Một báo cáo của MIT Media Lab từng đánh giá hơn 300 dự án AI tạo sinh trong doanh nghiệp và phát hiện phần lớn chưa tạo ra lợi nhuận đo lường được, dù số tiền đầu tư đã lên tới hàng chục tỷ USD.
Trong khi đó, một thử nghiệm ngẫu nhiên do tổ chức nghiên cứu METR thực hiện lại cho thấy các lập trình viên giàu kinh nghiệm sử dụng công cụ AI hoàn thành nhiệm vụ chậm hơn khoảng 19% so với nhóm không sử dụng. Điều đáng chú ý là đa số người tham gia vẫn tin rằng AI giúp họ làm việc nhanh hơn, cho thấy khoảng cách lớn giữa cảm nhận và hiệu quả thực tế.
Những dữ liệu này đặt ra khả năng rằng nhiều doanh nghiệp đang đưa ra quyết định cắt giảm nhân sự dựa trên kỳ vọng về năng suất AI trong tương lai, thay vì các kết quả đã được kiểm chứng.
Khi AI trở thành “lá chắn truyền thông”
Khái niệm “AI washing” ngày càng được nhắc đến nhiều trong năm 2026. Thuật ngữ này mô tả việc doanh nghiệp gắn nhãn AI cho các quyết định kinh doanh vốn có thể xuất phát từ những áp lực tài chính truyền thống như cắt giảm chi phí, tái cơ cấu hay tối ưu biên lợi nhuận.
Ngay cả CEO OpenAI Sam Altman cũng từng thừa nhận rằng một số công ty đang sử dụng AI như lời giải thích cho những đợt cắt giảm nhân sự vốn dĩ sẽ diễn ra dù có hay không có AI.
Dữ liệu từ Challenger, Gray & Christmas cho thấy AI được viện dẫn trong khoảng 17-26% số vụ sa thải tại Mỹ. Tuy nhiên, một nghiên cứu của NBER lại ghi nhận tới 90% lãnh đạo doanh nghiệp cho biết AI chưa tạo ra tác động đáng kể đến việc làm trong chính công ty của họ.
Điều này cho thấy khoảng cách đáng kể giữa thông điệp công bố ra bên ngoài và tình hình vận hành thực tế bên trong doanh nghiệp.
Người trẻ là nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề nhất
Bất kể nguyên nhân thực sự là gì, nhóm lao động trẻ đang phải gánh chịu tác động rõ rệt nhất.
Phân tích từ Stanford Digital Economy Lab cho thấy số lượng lập trình viên trong độ tuổi 22-25 đã giảm gần 20% so với đỉnh năm 2022. Trong khi đó, nhóm lao động trên 26 tuổi vẫn tiếp tục tăng trưởng.
Nguyên nhân nằm ở việc các công cụ AI ngày càng hỗ trợ hiệu quả cho những công việc vốn được giao cho nhân sự mới như viết mã cơ bản, kiểm thử phần mềm hay xử lý lỗi đơn giản. Nhờ đó, các kỹ sư giàu kinh nghiệm có thể đảm nhiệm khối lượng công việc lớn hơn mà không cần thêm nhiều nhân sự cấp thấp.
Tỷ lệ tuyển dụng nhân sự mới trong ngành công nghệ đã giảm từ khoảng 15% xuống còn 7% kể từ năm 2023. Tại 15 tập đoàn công nghệ lớn nhất thế giới, số lượng tuyển dụng đầu vào giảm khoảng 25% chỉ trong vòng một năm.
Xu hướng này không chỉ ảnh hưởng đến sinh viên mới ra trường mà còn có thể tạo ra khoảng trống nguồn nhân lực chất lượng cao trong tương lai, khi số lượng kỹ sư trẻ tích lũy kinh nghiệm ngày càng ít đi.
Các nhà hoạch định chính sách bắt đầu vào cuộc
Trước những lo ngại ngày càng gia tăng, giới chức Mỹ đã bắt đầu xem xét các biện pháp quản lý mới.
Thống đốc bang California Gavin Newsom đã ký sắc lệnh yêu cầu đánh giá lại các quy định liên quan đến thông báo sa thải hàng loạt, đồng thời nghiên cứu các giải pháp ứng phó với nguy cơ mất việc làm do AI.
Một số dự luật đang được đề xuất sẽ yêu cầu doanh nghiệp thông báo trước khi thực hiện các đợt cắt giảm liên quan đến AI, đồng thời công khai hệ thống AI được sử dụng trong quá trình ra quyết định. Tuy nhiên, hiện tại vẫn chưa có quy định liên bang bắt buộc doanh nghiệp phải tiết lộ mức độ liên quan của AI trong các đợt sa thải.
Câu trả lời có thể xuất hiện vào năm 2027
Theo dự báo của Gartner, đến năm 2027, khoảng một nửa số doanh nghiệp từng lên kế hoạch giảm mạnh lực lượng lao động nhờ AI có thể phải từ bỏ mục tiêu này vì không đạt được hiệu quả như kỳ vọng.
Nếu dự báo đó trở thành hiện thực, đây sẽ là phép thử quan trọng để xác định liệu AI có thực sự là nguyên nhân chính dẫn đến làn sóng sa thải hiện nay hay chỉ là một câu chuyện hấp dẫn dành cho nhà đầu tư.
Ở thời điểm hiện tại, AI chắc chắn đang thay đổi cách thức làm việc trong ngành công nghệ và làm suy giảm cơ hội dành cho nhân sự mới. Tuy nhiên, các bằng chứng thực nghiệm vẫn chưa đủ sức thuyết phục để khẳng định việc cắt giảm nhân sự quy mô lớn sẽ mang lại hiệu quả tài chính tương ứng.
Nói cách khác, câu nói “AI khiến chúng tôi phải sa thải nhân viên” vẫn cần được kiểm chứng bằng kết quả thực tế thay vì chỉ dựa trên những tuyên bố từ doanh nghiệp.